٫نووروز - تورکلرين ارگه نه کون بايرامي - عایدين مدتوغلو
تورکون بؤيوک دونيايا چيخيش گونونو اؤزونونکولشديرمک ايسته ينلره توتارلي جاواب.
علم آداملارينا گؤره، ايلک اينسانلار اوچون ان غريبه و طبیعی اولمايان شئي طبيعت اولموشدور. طبيعتين اينساني شاشيرتان حاديثه لري اينسانلارين دوشونجه سيني دريندن ماراقلانديرميش و گئتديکجه اونون بللي آنلاملاري عایدينلاشماغا باشلاميشدير. قيشين آغير و سويوق گونلري نين بيتمه سي و آردينجا دا حياتين جانلانماسي، جوشقو، سئوينج و هيجان وئرن باهار مؤوسومونون باشلانماسي اينسانلاردا يوکسک احوال-روحيييه ياراتميشدير و بو گون ده يارادير. باهارين گليشي ايله اينسانلاردا بايرام سئوينجي نين يارانماسي نين فلسفه سي محض بودور.
باهار بايرامي اصلینده بوتون بشريتين بايراميدير. يئر اوزونده ائله بير خالق، ائله بير اينسان اولا بيلمز کي، طبيعتين بو ” نازلي سولطاني ” نين گليشينه سئوينمه سين، اونو جوشقو ايله قارشيلاماسين.
بيزجه، طبيعتده و جمعيتده ائله بير بشري شئي يوخدور کي، او بوتون اينسانليغين مالي اولماسين. باهارين گليشي ده طبیعی بير پروسئس اولدوغوندان او بوتون بشريته عایددير. فقط اونو بايرام شکلينه سالماق، اونو بايرام کيمي قئيد ائتمک موطلق شکيلده هر هاقنسي بير خالقين آدي ايله باغليدير.
باهار بايرامي ايله باغلي تاريخه بللي ايلک يازيلي منبع ۵۰۰۰ ايل بوندان اؤنجه ياشاميش کنگرلره - سومئرلره عایددير. کنگرلر اينسانليق تاريخينده ايلک دفعه اولاراق چيوي يازيسيني ايجاد ائتميش، اينسان اويقارليغي نين تمل داشيني آتميشلار. باهار بايرامي نين تؤرنلري و فلسفه سي حاقيندا ايلک معلومات دا اونلارا عایددير.
سومئرلرين اورتا آسیادان گلديگي و ديللري نين ده تورک ديلي ايله عئيني ديل قروپونا عاید اولدوغو آرتيق سومئرشوناس عاليملرين دئمک اولار کي، هاميسي طرفيندن قبول اولونموشدور.
بلليدير کي، بايراملار دا ايلک اولاراق دينله باغلي مئيدانا چيخميشدير. سومئرلرين ديني اينانجلاري کيمي اونلارين بايراملاري دا تورک ميفولوگيياسينداکي بايراملار آراسيندا بنزرليکلر واردير. هم سومئرلرين و هم ده تورکلرين ميثولوژي سينده کي بايراملارين ان اؤنمليسي باهار بايراميدير.
اصلینده باهار بايرامي نين فلسفه سي نين اؤزو ” يئنيدن دوغوشدور ” . سومئرلر باهار بايرامينا ” آکيتيل ” دئميشلر کي، سؤزده کي ” تيل ” سؤزجويو ” ياشاماق، يئنيدن دوغماق ” آنلامينا گلير. آککادلار بونا ” آکيتو ” آدي وئرميشلر.
مشهور عاليم بئقميراد گراي (Beqmırad Gəray) اؤزونون مشهور ” تورکمنلر - سومئرلر ” آدلي اثرينده گؤسترير کي، ” آکيتيل ” سؤزونده کي ” تيل ” سؤزو تورک ديلينده کي ” ديري ” ، ” کي ” سؤزو ايسه ” کير ” سؤزجويو ايله عئيني کؤکدندير.
سومئرلرده يالنيز روحانيلر طرفيندن کئچيريلن بايراملاردان فرقلي اولاراق بوتون خالق طرفيندن کئچيريلن ان طنطنه لي بايراملاردان بيري باهار بايرامي ” آکيتيل ” عایدي. بو بايرامدا شنليکلر بوتون گون بويو داعوام ائدر، سوندا کوتسال تانري ايله تانريجانين توي-دويونو ايله باشا چاتاردي. بايرام گونلرينده موغننيلر، اوزانلار هيجان، جوشقووئريجي آتشلي ماهنيلار سؤيلر، چالارديلار.
” هووروز ” سؤزو چوخ سونرالار يارانميش بير پارس کلمه سي اولسا دا، اونون وارليغي، بوتون خوصوصيتلري و خالق ايچريسينده بير عادت-عنعنه يه چئوريلمه سي پارسلاردان چوخ-چوخ اوللره عایددير.
بوتون تاريخي منبعلري دريندن تهليل ائدن، دونيا شؤهرتلي بؤيوک عاليم، عوضسيز موعليم، آذربايجان تورکلري نين فخري، پروفئسسور، دوکتور محمد تاق زهتابي شبسترلي ايکي جيلدليک ” ايران تورکلري نين اسکي تاريخي ” آدلي مونومئنتال اثرينده گؤسترير کي، ” بو بايرامين ايلک روشئيملري ميلاددان ۳۰۰۰-۲۵۰۰ ايل اول بوگونکو آذربايجان و همدان تورپاقلاريندا ياشاييب مدنيت قورموش قوتتي-لوللوبي خالقلاري و ديگر اورتا آسیادان گلن ائللر و کوتله لر واسيطه سيله يارانميشدير.
بو خالقلارين اؤزلري ايله اورتا آسیادان گتيرديکلري ايبتيدائي شامانيستي ديني تصوورلر يئرلي شرايطله زامان-زامان ال-اله وئره رک زردوشت ديني نين ايلک روشئيملريني ياراتديقلاري کيمي گؤزل ميللي بايراملارين دا ايلک موتفه و روشئيملريني ياراتميشلار… هووروز بايرامي … اوندان قاباق و سونراکي گونلرده کي عادت و عنعنه لرين هاميسي زردوشت ديني نين تام فورمالاشماسيندان چوخ اوللر تدريجله يارانماغا باشلاميشدير… هووروز بايرامي زردوشت ديني ايله ده باغلي اولموش و بو باغليليق ” آوئستا ” کيتابيندا دا اکس اولونموشدور… هووروز باريامي طبيعتين و اينسانين يارانما بايرامي، زردوشتون دوغوم بايرامي، ايشيغين-آهورامزدانين قارانليغا - اهريمنه قلبه بايرامي و نتيجه ده گونلرين اوزانماسي بايراميدير… هووروز باريامي باره ده بو دئديکلريميزدن نتيجه چيخارداراق دئيه بيلريک کي… هووروز بايرامي قديم آذربايجان و همدان ديياريندا قديم آذربايجانليلار و مرکزي ماد اهاليسي طرفيندن يارانميش و سونرا ايران دئييلن مملکتين باشقا يئرلرينه ياييلميشدير ” . (سه. ۷۷۲-۷۷۱).
هووروز گونونون تاريخي ايله باغلي دا عاليم گؤسترير کي، قوتتي-لوللوبي و مانناليلار چاغداش آذربايجان ميلتي نين اولو بابالاري اولموشلار. اونلار سومئر و اعلام آخينلاريندان قالان و تاريخ بويو اونلارلا ايليشکيلي اولموشلار. حتّی قوتتيلر ۹۱ ايل (ميلاددان قاباق ۲۱۰۹-۲۲۰۰) بابيلده حاکيميت ائتميشلر. تاريخ علمي قطعي سوبوت ائتميشدير کي، ساعاتين آلتميش دقيقه ، دقيقه نين آلتميش ثانيه يه بؤلونمه سي و شعاید هفته، آي و ايل سومئرلرين کشفي و ياديگاريدير. شوبهه سيز، سومئرلر و اونلارلا عئيني مدني کؤکه، ائتنيک خوصوصيتلره و تقريبن واحيد مدني آتموسفئر، موحيط و شرايطه ماليک اولموش هووروز بايراميني يارادان قوتتي-لوللوبي و ماننالار هووروز بايرامي نين گونونو سومئرلرين علمي کشفلريندن ايستيفاده ائده رک تريبن سابيت… موعين ائتميشلر.
بلليدير کي، سومئرلرده هوجوم علمي چوخ اينکيشاف ائتميشدير. اونلار اول سو ساعاتيني، اوندان سونرا گونش ساعاتيني کشف ائتميشلر. چاغداش ساعات کشف اولونوب ياييلانا قدر بشريت گونش ساعاتيندان ايستيفاده ائتميشلر. سومئرلر بو کشفلردن سونرا گونشين توتولماسي باره ده آراشديرمالار آپاراراق اولدوزلار و گؤي جيسيملري ساهه سينده بؤيوک کشفلره نايل اولموشلار. بو کشفلردن بيري ده ۱۲ بورجو موعينلشديرمکدن عيبارتدير.
سومئرلر بو بورجلرين هر بيرينه آيري-آيري آد قويموشدولار کي، بو گون موختليف ديللرده سسلننلر او آدلارين ترجومه سيدير. بو آدلار بابيل کيتابخاناسي نين کرپيج لؤوحه لريندن تاپيلميشدير. ۱۲ بورجون موعينلشديريلمه سي ايله سومئرلر گونلرين اوزانيب-قيسالماسيني و دؤرد فسلي دقيق موعين ائتميشلر کي، بونون دا نتيجه سينده بورجلر و فصيللرين باشلانيب سونا چاتديغي گونلري آزاجيق فرقلر اولسا دا، تقريبي موعينلشديرميشلر. بو دا همل بورجونون باشلانماسي، ايلک گونون - باهارين گلمه سي و طبيعتين جانلانماسي نين موعينلشديريلمه سي دئمک عایدي. سونرادان - ۹۱ ايل بابيلده حؤکمرانليق ائتديکدن سونرا وطنلرينه دؤنن قوتتيلر اؤزلري ايله برابر بير چوخ شئيلري، او جومله دن ده هووروز گونونون گتيرميش و سونرادان بو گون بايرام شکلينده ” آوئستا ” يا داخيل اولموشدور. هئچ شوبهه سيز کي، سومئر و اعلاملارلا ديل، ائتنيک و قونشولوق موناسيبتينده اولان ماننا-ماد خالقلاري هله قوتتي-لوللوبي دؤوروندن اونلارين علمي نايليتلريندن ايستيفاده ائتميشلر. بو ايستيفاده ساهه لريندن بيري ده هووروز بايرامي گونونو موعينلشديرمک اولموشدور.
“دونيا مدنيتي نين کؤچمه لري و يا يئردگيشمه لري نظريييه سينه دايانساق، بوتون سونراکي مدنيتلر اؤزوندن اولکيلرين واريثلريدير ” . سومئر مدنيتي ده تورکوستان، (اورتا آسیا) و کور-آراز مدنيتي نين داعواميدير. آذربايجان مدنيتلرين بير-بيري ايله چولغالاشديغي يئردير. تاريخدن سومئر و يا سومئر کيمي تانينان خالق اؤزونه ” کنگر ” دئميش و ياراتديغي دؤولتي ده ” کنگر دؤولتي ” آدلانديرميشدير. دئمه لي، تاريخه بللي ايلک يازيلي منبع اولان سومئر يازيلارينداکي ” يئنيدن دوغوش ” ، ” يئني گون ” ، ” هووروز ” بايرامي، خوصوصيله اونون دقيق تاريخي گونو ده تورکلرين آدي ايله باغليدير. بئله کي، ايلک دفعه اولاراق، تورک حؤکمداري سلجوقلو مليک شاه ” جلالي تقويمي ” ني ترتيب ائتديره رک دؤرد ايلدن بير ايلين ۳۶۶ گون اولدوغونو و هووروز بايرامي نين سابيت گونده همل بورجونون اولينده اولماسيني علمي، قانوني و دييشمز شکله سالميشدير.
دئمه لي، بو بايرامين کؤکلريني قديم قوتتي-لوللوبي، ماننا-ماد، زردوشتيليک و قديم تورک ائللري، قبيله و سوي بيرلشمه لرينده، قديم تورکلرين حياتي و عادت-عنعنه لرينده آختارماق لازيمدير.
باهارين ايش، حيات، فعاليت، شنليک، نعمت و سادت گتيرمه سي اوچون اونون باشلانديغي گون زردوشتلوگون ديقت مرکزينده اولموش و اونون آهورامزدايا عاید اونسورلريندن ساييلميشدير.
بو عنعنه اوغوزلاردا، هونلاردا، آلتايلاردا، گؤيتورکلرده و بوتون تورک خالقلاري نين ميفولوگيياسيندا دا اؤز عکسيني تاپميشدير. بئله کي، مشهور ” اوغوز خان ” داستاني، رشيدددي نين ” جامع التواريخ ” ، اونلو تورک عاليمي ابولقازي باهادير خانين ” شجرئيي-تورک ” و س. اثرلرينده بو بايرام ” اوغوز خان گونو ” ، ” بؤيوک دويون ” ، ” بؤيوک شنليک ” ، ” يئني گون ” ، ” آيزيت بايرامي ” ، ” ارگنکون بايرامي ” ، ” ياراديليش گونو ” ، ” يئنيدن دوغوش ” کيمي قئيد ائديلميش، سونرادان پارسلار بونو اؤز ديللرينه ترجومه ائده رک ” نووروز ” آدلانديرميشلار. تدقيقاتچيلارين سومئرلرده، اعلاملاردا، قوتتي و لوللوبيلرده، ماننا و مادلاردا، زردوشتلوکده، اوغوزلاردا، هونلاردا، آلتايلاردا، گؤيتورکلرده، اويغورلاردا و اونلارين بوگونکو واريثلري اولان کرکوک، آذربايجان، تورکييه، اورتا آسیا، دوغو تورکوستان، سيبير، آلتاي، باتي تراکيا و بالکان تورکلري نين مين ايللردن بري ياشاديب بو گون ده کوتلاديقلاري باهار بايرامي نين بايرام کيمي کئچيريلمه سيني محض تورکلرله باغلامالاري اونون حاقيقتن بير تورک ميللي بايرامي اولدوغونو تصديقله مکده دير.
باهار بايرامي نين ائله اؤزلليکلري واردير کي، اونلار يالنيز تورکلره مخصوصدور. باهار بايرامي نين ” آتيل-باتيل ” ، ” کوسا-کوسا ” ، ” يئدديلوين ” ، ” سمه ني ” ، ” جيدير ” ، ” اود قالاما و اود اوستوندن آتيلما ” ، ” آخار سو باشينا گئتمه و سو اوستوندن آتيلما ” ، ” ائوه تزه ايل سويو گتيرمه ” ، ” قولاق فالينا چيخما ” و س. کيمي عادتلري بو گون ده بير چوخ تورک خالقلاري، خوصوصيله آذربايجان تورکلري آراسيندا ياشاماقدادير.
بو بايرامين بوگونکو تورک خالقلاريندا دا عئيني گونده 20-21 مارتدا کئچيريلمه سي اونون تورک ميللي بايرامي اولدوغونو بير داها تصديق ائدير. بو بايرام بوتون تورک خالقلاريندا، همچي نين تورکلرين قوردوغو بوتون دؤولتلرده بايرام کيمي قئيد ائديلميشدير.
بوتون بونلاردان علاوه ، بو بايرامين تورکلرله علاقه دار اولدوغونو آشاغيداکي فاکتلار دا ثوبوت ائدير:
- هله فارسلار بو بؤلگه يه گلمه ميشدن چوخ-چوخ قاباق بو بايرام يازين باشلانغيجي کيمي آذربايجان تورکلرينده قئيد ائديلميشدير. بيرينجي ساساني شاهي اردشير بابکان زامانيندان باشلاياراق، فارس شووينيستلري تورکلرين هر بير موثبت و يارارلي شئيلريني، او جومله دن ده هووروزو اؤزونونکولشديرمه يه چاليشميش، لاکين بونا تام نايل اولا بيلمه ميشدير. چونکي تورکلرين فولکلوروندا کلاسسيک و موعاصير يازارلارين بديعي اثرلرينده، افسانه و ميفلرينده، ميشتينده بو بايرام ائله بير درين ايز بوراخميشدير کي، نه قدر ساختا تاريخلر يازيلسا دا، نه قدر قاداغالار قويولسا دا اونو تورک روحوندان چيخارماق مومکون اولماميشدير. چونکي بو بايرام تورکلرين يئني گون، باهار بايرامي اولماقلا ياناشي، هم ده يئنيدن دوغوش – ائرگئنه کون بايراميدير.
چوخ تأسوفلر اولسون کي، آدي چکيلن بو موعاصير تورک خالقلاري نين تورکييه ايستيثنا اولماقلا هاميسي نين تقريبن ۲۰۰ ايل موستملکه عصارتي آلتيندا اولمالاري ايله علاقه دار اولاراق، بو بايرام سووئتلرين ستالين دؤنمينده رسمن ياساقلانميش و تورکييه نين ده بو ميللي بايرامدان اوزون مودت سببي بللي اولمايان سببه دن ايمتيناع ائتمه سي بو بايراما باشقالاري نين - فارس و حتّی کوردلرين صاحيب چيخماسينا ندن اولموشدور. بونا باخماياراق، خالق بو بايرامي کئچيرميش و سووئت هؤکومتي علاجسيز قالاراق ۱۹۶۶-اينجي ايلده اونون رسمي دؤولت سويييه سينده اولماسا دا خالق طرفيندن کئچيريلمه سينه ايجازه وئرمه يه مجبور اولموشدور.
تورک خالقلاري سووئت ايمپئريياسيندان (شوروی امپراطورلوغو) قورتولوب موستقيلليکلريني الده ائتديکدن سونرا بو بايرام آرتيق دؤولت سويييه سينده کئچيريلير. سون واختلار تورکييه جومهوريتي ده تاريخي خطاسيني آنلاييب بو بايرامي طنطنه لي شکيلده قئيد ائدير. آرزو ائدرديک کي، ديگر تورک جومهوريتلري کيمي تورکييه جومهوريتي ده نووروز - ارگنکون بايراميني رسمي دؤولت بايراملاري سيراسينا داخيل ائتسين. چونکي اصلینده بو بايرام ” يئني گون ” ، يئني ايلين باشلانغيجي اولماقلا برابر، هم ده تورکلرين ” يئنيدن دوغوش - ائرگه نه کون ” بايراميدير.
بو بايرام تورکلرين آلتايلاردان تورکوستانا، تورکوستاندان آذربايجانا، آذربايجاندان آنادولويا، آنادولودان بالکانلارا قدر اوزانيب گلن جوغرافيياسيني اهاته ائدن، تورکلرين ميللي بيرليگيني گوجلنديرن کؤکلو بير ميللي بايرامدير.
بوتون تورک دونياسيني اهاته ائدن بو بيريجيک ميللي بايرام - يئني گون - باهار بايرامي، نووروز موناسيبتيله تبريک ائديريک. بايرامينيز موبارک اولسون!
آزاد تبریز
بزودی در نسخه جدید آن مرورگر سافاری نیز پشتبانی می شه ( اپرا؟ ) . گوگل این برنامه رو برای سه سیستم عامل ویندوز ، لینوکس و مکینتاش عرضه کرده که در نوع خودش بسیار جالب هست . اما از همه جالبتر کار این برنامه هست .
کار کردم و فهمیدم نصب عمرم بر فنا بوده که از این قابلیت جالب استفاده نمی کردم . در این مطلب قصد داریم نگاهی داشته باشیم به این دکمه ها و کاربرد اونها ، موس را فراموش کنید !
نمایان میشود ، که اگر روی آن کلیک کنید ، مستقیما به گوگل ریدر می‌روید و میتوانید خیلی راحت فید وبلاگ را وارد اکانت گوگل ریدر خودتان بکنید.
درمی‌آید و شما به اشتباه دوباره‌کاری نمی‌کنید.
