Herbalism گياه درمانی
2- با پيشرفت دانش شيمی (قرن 18 و 19) دانشمندان اولاً با تجزيه گياه پی به مواد مؤثره آنها بردند. ثانياً بجای مواد تخليص شده گياه، آنهارا بصورت مصنوعی (سنتزی) فرآوری نمودند.
3 - در آغاز قرن 20 و با افزايش جمعيت، نياز روزافزون به دارو محسوس گرديد و فعاليت چندين كارتل بينالمللی شكل گرفت. اين داروها بدليل (خلوص بالا، اثر بخشی سريع و كاهش طول مدت درمان ) در مقايسه با داروهای گياهی مورد استقبال قرار گرفت.
4 - اواسط قرن 20 ؛ سازمان بهداشت جهانی گزارش تكاندهندهای از اثرات سوء و پيامدهای جانبی و بسيار خطرناك داروهای شيميايی منتشر نمود (داروهای شيميايی عليرغم اثر بخشی سريع خود موجب بيماريهای جديد شدند).
5-در دهه 1960 با بروز چند فاجعه عطيم و چشمگير ذر زمينه پيامدهای ناهنجار مصرف داروهای شيميايی و عوارض جانبی آنها ؛ بسياری از داروهای سنتتيك از فارماكوپه های جهانی حذف و بعضا مصرف با احتياط توصيه گرديد.
6 – از 1 تا 2 دهه گذشته برگشت مجدد به طبيعت و استفاده از داروهای از منشاء گياه و فرآوردههای گياهی و عصاره تام آنها (گياه درمانی Herbalism ) در سراسر جهان رايج گرديد.
-كشورهای پيشرفته و صنعتی دنيا عليرغم در اختيار داشتن داروهای شيميايی در حد وسيع، بيشترين رجعت را به مصرف داروهای گياهی داشتهاند.
-كشورهای آلمان، امريكا، فرانسه ، سوئيس، ژاپن، چين و انگليس بسياری از داروهای شيميايی خود را با داروهای گياهی جايگزين كرده ودر بعضی كشورها 50 تا 90% نيازهای صنايع داروسازی، بهداشتی و آرايشی رنگها و اسانسها از منابع گياهی تأمين میگردد.
اهميت جهانی گياهان داروئی
1- براساس گزارش (FAO 1995) ارزش صادرات گياهان دارويی در جهان بالغ از 880 ميليون دلار بوده است و در پايان دهه اخير به 20 ميليارد دلار بالغ گرديده است. (تجارت جهانی دارو، لوازم بهداشتی و آرايشی در اختيار كشورهای مهم صنعتی جهان از جمله امريكا، انگليس، فرانسه، آلمان، سوئيس، ژاپن میباشد).
2- بسياری از كشورهای اروپائی، وارد كننده گياهان داروئی و صادركننده اصلی داروها و فرآوردههای مختلف (اسانس، عطر و ادكلن، رنگها، لوازم بهداشتی و آرايشی) بوده و در سال 1989، 550 ميليون دلار وادرات و 76 ميليارد دلار محصول فرآوری شده به كشورهای توليد كننده گياهان داروئی ارائه نمودهاند. در كشور سوئيس (1980)، 2280 تن گياه داروئی الكالوئيددار به مبلغ 58 ميليون فرانك وارد و پس از فرآوری به ارزش 486 ميليون فرانك صادر گرديد، ضمن اينكه كشورهای صنعتی از بزرگترين كشورهای توليد كننده و صادركننده داروهای شيميايی نيز میباشند.
3- آمريكا در سال 1998، 6500 هكتار از زمينهای زراعی به كشت گونه های مختلف نعناع و لهستان 25 تا 35 هزار هكتار، هلند 6 هزار هكتار ، آلمان 1000 هكتار از زمينهای زراعی را به كشت گياهان داروئی اختصاص دادند.
4-در سال 1980 يك كمپانی آمريكائی از گياه Aloe-vera (صبرزرد)، 130 محصول داروئی و بهداشتی به ارزش 280 ميليون دلار صادر نمود و در حال حاضر يك مؤسسه و چند مركز تحقيقات مختص اين گياه وجود دارد كه 18000 Web pay (اطلاعات تحقيقی) منتشر نموده است .
5- آمريكا بزرگترين مصرف كننده شيرين بيان دنياست . در سال 1980 ، مقدار 1500 تن پودر و 2500 تن عصاره آنرا و ارد نموده و پس از فرآوری هر يك گرم ماده مؤثره را به ارزش 9-8 دلار عرضه نمود.
6- اروپا در 1990 ، 65 درصد از بازار 4/2 ميليون دلاری سنبلالطيب را بخود اختصاص داده است، در 1999 در آمريكا 520 ميلی گرم (كپسول) ريشه سنبلالطيب به ارزش 30/7 تا 30/8 دلار و عصاره استاندارد 5/10 دلار و 5 ميلی ليتر اسانس آن 28 دلار فروخته شد. اين گياه ارزش خاصی در جهان دارد كه علاوه بر اسيد والررنيك، تعداد 120 تركيب دارويی در ريشه آن شناخته شده است.
15 ميليمتر اسانس گياه آويش باغی20 دلار و عصاره درخت بيدسفيد بصورت استاندارد شده و بفرم كپسول (با 15% ساليسيلين) 21 دلار ارزش داشت.
مهمترين كشورهای صادركننده گياهان داروئی در آسيا عبارتند از: چين، هندوستان،تركيه، تايلند.
بازار گياهان دارويی در انحصار كشورهای چين و هندوستان (چين با توليد 200 نوع گياه داروئی در 350 هزار هكتار، 800 كارخانه فرآوری و 2000 نوع داروی گياهی توليد ی می باشد).
-هند به تنهايی 54 % توليد فلفل سياه صادراتی جهان معادل 41000 تن را بخود اختصاص داده و 10 هزار هكتار زيركشت گياه هل كه 40 هزار تن صادر نموده است. توليد زنجبيل اين كشور 130 هزار تن كه 70% توليد جهان را بخود اختصاص داده است. توليد زردچوبه سالانه 323.800 تن معادل 75% توليد جهان.
-آمار فوق گويای سودآوری بسيار مناسب اين گياهان پس از فرآوری استاندارد محصولات گياهی است.
-كشورهای پيشرفته جهان در اين زمينه بازار اصلی را در دست دارند، حاكی از اقتصادی بودن كشت وتوليد اين گياهان است.
مزيتهای نسبی ايران در زمينه گياهان داروئی
-قدمت يكهزار ساله طب سنتی، وجود حكمای نامی در تاريخ طب ايران، تمدن و فرهنگ غنی ايران و جايگاه ويژه آن در مبانی طب اروپا و امريكا
-از نظر اكولوژيكی و اقاليم جهانی، 11 اقليم از 13 اقليم و شرايط آب و هوايی جهان را بخود اختصاص داده، در نتيجه تنوع آب و هوايی را شامل گرديده است.
-اختلاف دما بين سردترين و گرمترين نقاط حدود 40 تا 45 در جه سانتيگراد
-دارای حدود 300 روز آفتابی
-به تبع تنوع آب وهوائی، تنوع و فراوانی جوامع گياهی به تعداد 10000-7500 گونه (معادل 2 تا 3 برابر گياهان تمام قاره اروپا)
-از نظر تنوع گونهای با خواص متعدد داروئی و ارزش صنعتی در زمره مهمترين كشورهای دنياست. اين گونه ها در عرصههای منابع طبيعی (بانك ژن طبيعت) وجود داشته و قابل الگو برداری است.
تعداد قابل توجهی از گونهها در زمينهای كم بهره، محصول كافی توليد میكنند. باتوجه به روند كم آبی در كشور با تغيير الگوی كشت و به منظور افزايش بهرهوری از منابع آب و خاك، بعنوان محصولات جايگزين قابل كشت میباشند (تعميم كشت در اراضی كم بازده (كم بهره) و درجه 2 و 3 از نظر حاصلخيزی).
-مواد مؤثره گياهان (متابوليت های ثانويه) نتيجه محتوم تنشهاست. فرآوردههای حاصل از گياهان برخلاف محصولات كشاورزی كه در اثر تنش خسارت میبينند، تحت تنش توليد شيميايی بيشتر و بازدهی اقتصادی بهتر خواهند داشت.
-بسياری از مواد مؤثره گياهی مورد نياز از منابع غنی گياهی كشور قابل توليد میباشد كه درآمد اقتصادی قابل توجه عايد مینمايند.
-تحقيقات انجام شده در كشور نشان ميدهد كه با كشت گياهان دارويی مختلف در نقاط مناسب و مستعد دستيابی به مواد مؤثره به ميزانی خواهد بود كه در هيچ كجای دنيا يافت نمیشود.
-كشت سنبلالطيب در نقاط مستعد كشور با عملكرد 2 تن ريشه خشك در هكتار با بالاترين تركيبات ايروئيدی و ترپنی.
-كشت بابونه با توليد يك تن گل خشك در هكتار و 14 % كامازولين در اسانس آن
-در كشت آويشن باغی از سال سوم به بعد، مقدار تيمول به بالاترين مقدار خود میرسد كه تاكنون گزارش نشده است.
-مارتيغال كشت شده در ايران بالاترين مقدار سيلی بين و سيلی مارين را دارد.
-رازيانه كشت شده در ايران بيشترين عملكرد دانه و بيشترين مقدا ر اسانس و آنتول را دارد.
-كشت سرخارگل كه اخيراً وارد فلور ايران شده مناسبترين كميت و كيفيت مواد مؤثره را دارد.
-باريجه خراسان دارای بيشترين ميزان اسانس (20%) و بيش از دو برابر استاندارد و مقادير ذكر شده در منابع.
وضعيت گياهان داروئی و داروهای گياهی در ايران
كشور ما عليرغم مزيتهای نسبی اشاره شده و امكان توليد متابوليتهای داروئی ويژه و گرانبها كه میتواند علاوه بر تأمين مواد اوليه داروئی، يكی از مهمترين منابع صادرات غيرنفتی و تأمين ارز محسوب گردد، با محدوديتها و مشكلات ذيل مواجه است:
1-سالانه 400 تا 600 ميليون دلار از بودجه عمومی كشور صرف پرداخت يارانه برای تأمين داروهای مورد نياز میشود. (در حال حاضر ايران از نظر مواد اوليه داروئی بصورت 100% وابسته است).
2-متأسفانه در حال حاضر عمده گياهان دارويی و محصولات فرعی صادراتی و يا مصرفی در داخل از جنگلها و مراتع برداشت ميگردد كه ادامه اين روند و بهرهبرداری بیرويه وغير اصولی منجر به تخريب و انهدام گونهها خواهد شد.
3-شيرابه و محصولات توليدی از مراتع بصورت خام و بدون فرآوری و با قيمت نازل به كشورهای مختلف صادر میگردد.
4-بعلاوه برداشت گياهان دارويی از طبيعت بعلت: نابودی و انهدام ژرم پلاسم و تخريب و فرسايش شديد ژنتيكی گونهها، تفرق شديد در ميزان مواد مؤثره گياهان مراتع، ناچيز بودن و بعضاً نبود ماده مؤثره لازم و كافی در بعضی گياهان مرتعی مورد برداشت، هزينه بالای برداشت و عدم توجيه اقتصادی بسياری ازمحصولات و فرآوردههای مرتعی بعلت پراكندگی زياد و تراكم كم آنها و نهايتاً جوابگو نبودن گياهان دارويی مراتع برای صنايع داروسازی مقرون به صرفه نمیباشد.
5-در حال حاضر تعداد حدود 72 شركت توليدی و كشت و صنعت و 16 لابراتوار در ارتباط با توليد و فرآوری گياهان داروئی (تهيه اسانس، عصاره، افشره، عرقيات، رنگهای گياهی و ساير بستهبنديهای داروئی بصورت قرص، دراژه، پودر، گرانول،كرم، پماد، شربت و مايعات ديگر) فعال هستند و تعداد 80 قلمداروی گياهی با مواد مؤثره استاندارد (مورد تأييد وزارت بهداشت) وارد بازار داروئی گرديده است كه متأسفانه بعلت عدم حمايت دولت (فاقد ارز حمايتی) از قيمت تمام شده بالائی در مقايسه با داروهای شيميايی برخوردار بوده و تحت پوشش بيمه نيز قرار ندارد.
6-سطح زيركشت گياهان داروئی (برای 60 گونه) در كشور حدود 50 تا 70 هزار هكتار میباشد و ميزان توليد بطور متوسط حدود 40 هزار تن میباشد. اين مقدار توليد نه تنها ارزش صادرات ندارد، بلكه در تأمين نيازهای داخل كشور نيز بسيار ناچيز است.
7-در حال حاضر مقدار صادرات فرآوردههای گياهی بالغ بر 25 هزارتن وارزش صادرات حدود 20 ميليون دلار میباشد. بنابراين توليد و فرآوری گياهان داروئی در كشور مراحل اوليه را طی می كند و سهم بسيار ناچيزی در بازار جهانی دارد.
اولويتهای تحقيقاتی و سياستهای اجرايی بخش تحقيقات گياهان داروئی
اهداف برنامه 25 ساله معاونت آموزش و تحقيقات وزارت جهاد كشاورزی
الف– افزايش بهره وری و توسعه پايدار منابع طبيعی
ب- اجرای طرحهای پژوهشی كه از نظر اقتصادی، رفع كمبودهای داخلی، تأمين رفاه مردم و كسب درآمد ارزی و كاربردهای آنها در صنايع داروسازی، بهداشتی و آرايشی مهم میباشند.
ج- توسعه و ترويج فرهنگ مشاركت همگانی در امر تحقيقات و ارتقای سطح فنآوی و تكنولوژی توليد، اشتغال و امنيت غذايی
وظايف بخش :
1-تحقيق و بررسی در رويشگاههای اصلی
-شناسايی و تعيين پراكندگی گياهان دارويی استان (شامل گياهان صمغی، مانها واسانس دار)
-بررسی ويژگيهای اكولوژيكی گياهان داروئی و معطر در استان با تأكيد بر گياهان كه كاربردهای داروئی و صنعتی دارند.
-بررسی و تحقيق در تأثير عوامل اكولوژيك نظير ارتفاع، جهت و درصد شيب،عمق خاك و خصوصيات شيمی و فيزيك خاك و … ميزان و تركيب اسانس گياهان معطر .
-بررسی نحوه تكثير، كشت واحيای گونههای مولد محصولات فرعی جنگلی و مرتعی در رويشگاه اصلی
-شناسايی گياهان مقاوم به شوری و خشكی و بررسی سازگاری آنها در شرايط زراعی در جنوب خراسان
-شناسايی گياهان سمی مراتع و بررسی مواد مؤثره و كاربرد آنها در تهيه سموم حشرهكش، قارچكش و …
-جمعآوری و شناسايی حشرات و مطالعه بيولوژيك عوامل توليد مواد صمغی و مانها و راههای تكثير آنها و نيز بررسی عوامل كاهش دهنده انبوهی آنها
2-تحقيق و بررسيهای اگرونوميك و اگروتكنيك
-كاشت : داشت و برداشت گياهان داروئی و تأثير عوامل مختلف زراعی بر رشد و نمو و عملكرد كمی و كيفی گياهان داروئی و صنعتی
-تحقيقات و مطالعات به نژادی و اصلاحی گونههای داروئی و بررسی ريز ازديادی گونهها و تغيير مواد مؤثره در كالوسهای حاصله
-مطالعه درجه سازگاری گونههای غير بومی و هيبريدهای وارداتی
-مطالعه درخصوص گونههای زينتی بومی و بررسی طريقه اهلی كردن آنها
3-تحقيق و بررسی در زمينه اثرات اهلی كردن روی گونههای وحشی
-انجام تحقيقات لازم در زمينه موارد مصرف مواد مؤثره گونههای داروئی و فرسايش آنها.
-انجام مطالعات مقدماتی شيمی گياهی (جداسازی و خالص سازی پارهای از تركيبات مهم و با ارزش) به منظور شناسايی تركيبات شيميايی موجود در پيكره گونههای وحشی و و تعيين تغييرات مواد مؤثره در اثر اهلی كردن آنها
-استخراج و جداسازی و تعيين نوع اسانسهای مصرفی در صنايع غذايی، بهداشتی و داروسازی
-انجام تحقيقات لازم در زمينه موارد مصرف مواد مؤثره گونههای داروئی
4-تحقيق در زمينه روشهای بهره برداری از محصولات فرعی گياهان مرتعی و جنگلی به منظور تعيين و معرفی بهترين روشها
-بررسی اثرات تخريبی بهرهبرداری بر ادامه حيات و زادآوری از فرآوردههای فرعی مرتعی و جنگلی وتعيين حد مجاز بهرهبرداری به منظور دستيابی به روش بهينه بهرهبرداری با اولويت دادن به بقای گونهها و جلوگيری از تخريب فرسايش آنها.
-بررسی تشريحی گياهان داروئی و اسانس دار (يافتن مكان سنتز مواد مؤثره، كيسهها، كانالها و حفرههای ترشحی)
5-تحقيق و بررسی روی عوامل توليد كننده و نحوه توليد شيرابههای قندی (مانها)
6-تحقيق در پروژه های تبديلی فرآوردههای فرعی جنگلی و مرتعی به منظور افزايش ارزش افزوده آنها و اشتغالزائی در روستا
تحقيق در مناسبترين زمان جمعآوری (مرحله فنولوژيك) گونههای داروئی كه حاوی بالاترين مقدار مواد مؤثره است و مناسبترين شيوه جمعآوری و ماشينآلات مورد نياز، تأثير شيوه خشكانيدن گياهان دارويی در حفظ مقدار ماده مؤثره آنها و نهايتاً تحقيق در ميزان و نحوه كاهش مواد مؤثره در طول زمان به منظور دستيابی به بهترين تاريخ مصرف گونههای دارويی.











